Phương pháp đọc sách hiệu quả giúp thông minh hơn và giảm bớt sự ngao ngán

Đọc sách không chỉ là việc lướt qua những trang chữ, mà là một nghệ thuật tiếp nhận và xử lý thông tin để hình thành tư duy sắc bén. The Economist, tờ báo chính trị và kinh tế hơn 180 năm tuổi, đã duy trì vị thế của mình nhờ chất lượng bài viết xuất sắc và văn hóa nhất quán. Nhiều người sau khi đọc hàng chục, hàng trăm cuốn sách vẫn cảm thấy không nhớ được gì, dẫn đến chán nản và bỏ cuộc. Vấn đề không nằm ở số lượng sách đọc, mà ở cách chúng ta tiếp nhận và xử lý thông tin đó.

Đọc gì để phát triển tư duy hiệu quả

Buổi sáng nên in ra khoảng 2-3 bài báo để đọc, mỗi bài khoảng một trang A4. Đọc trên giấy giúp tập trung hơn so với màn hình điện tử. The Economist có 6 quy tắc viết nổi tiếng: không dùng phép ẩn dụ so sánh đã nhàm, không dùng từ dài nếu có từ ngắn tương đương, cắt bỏ mọi từ thừa, tránh thể bị động, không dùng thuật ngữ nếu có từ phổ thông. Khi viết đủ lâu theo cách này, nhận ra đây không chỉ là quy tắc viết mà là quy tắc suy nghĩ rõ ràng.

Tin nóng tại thời điểm đăng thường vô dụng với hầu hết mọi người. Những gì Tổng thống Mỹ biết thì chúng ta không biết, còn những gì chúng ta biết thì cả thế giới đều đã biết. Biết chậm 10 ngày cũng không thể chết. Trong ngoại giao có chiến thuật brinkmanship, khi bên A đẩy căng thẳng leo thang đến sát ngưỡng chiến tranh để buộc bên B phải đàm phán. Khi nhìn thấy tin tức bên A thử tên lửa, tập trận, thay vì hoảng sợ, hãy đối chiếu với lịch sử và đoán rằng họ đang áp dụng chiến thuật cũ.

Hồi khoảng mười mấy tuổi, hỏi một người chú chuyên xem tin tức kinh tế về việc tại sao chú vẫn đọc tờ báo mà chú hay chê. Câu trả lời ấn tượng đến tận bây giờ: "Xem không phải để biết tin tức, mà để biết tại sao nó lại đăng tin tức đó vào lúc này." Đây là nghệ thuật thực sự khi tiếp nhận thông tin.

Phân biệt kiến thức chung và kiến thức cá nhân

Một kinh nghiệm đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả là phân loại nội dung thành hai loại. Kiến thức chung là các facts khoa học chính xác, ví dụ gia tốc trọng trường trên bề mặt Trái đất khoảng 9,8 m/s², hoặc có thể fact-check bằng công cụ, hoặc các quy tắc xã hội được ngầm công nhận. Kiến thức cá nhân là những lời khuyên, quan điểm, khung lý thuyết tùy vào ngữ cảnh mà có đúng hay không. Khi áp dụng thực tế thì mới biết có hiệu quả với bản thân hay không.

Linus Torvalds, cha đẻ của nhân Linux, trong một phỏng vấn đã nói rằng ông thích làm việc với người có good taste, nghĩa là nhìn ra những quy luật tổng thể và biết nên làm thế nào một cách tự nhiên. Good taste không phải là mấy trò ẩm thực tra tấn não bộ, mà là tư duy rõ ràng và biết làm thế nào một cách tự nhiên. Khi phân biệt rõ Kiến thức chung và Kiến thức cá nhân, trình bày vấn đề trước người khác trở nên tự tin hơn.

Cái nào là Kiến thức chung thì chỉ nói khi chắc chắn đúng, còn cái nào là Kiến thức cá nhân thì nói thoải mái, bất chấp người khác có đồng ý hay không. Nghệ thuật nằm ở chỗ nhớ cái ranh giới, không nhầm lẫn và không áp đặt Kiến thức cá nhân là Kiến thức chung. Thậm chí có thể đề cập đến vấn đề phân biệt chủng tộc trong cuộc nói chuyện mà không gặp nguy hiểm bằng cách chia sẻ facts cụ thể thay vì phát ngão chung chung.

Mô hình FAST phân loại nội dung hiệu quả

Phân loại sách theo Lịch sử, Chính trị, Khoa học, Triết học chỉ có ý nghĩa với người bán sách. Nếu một năm chỉ đọc gần 10 cuốn và tổng chưa quá 200 cuốn, cách phân chia đó không có ý nghĩa gì. Thay vào đó, chia mọi nội dung tiêu thụ thành 4 mục đơn giản gọi là FAST. F là Fundamentals, kỹ năng nền tảng như tính diện tích hình học, tính xác suất đơn giản, kỹ thuật suy nghĩ và trình bày, kiểm chứng thông tin, hiểu biết căn bản về cơ thể và hành vi.

A là Art, sách liên quan đến hội hoạ, minh hoạ, thủ công mỹ nghệ, thưởng thức nghệ thuật. S là Society, toàn bộ sách liên quan đến xã hội từ lịch sử, quan điểm, chính trị, kinh tế, giáo dục, tội phạm, tiểu thuyết, cho đến tản văn chuyện phiếm. T là Trees, sách liên quan đến thiên nhiên, hệ sinh thái. Cách phân chia này cực kỳ đơn giản và dễ nhớ, dễ dàng trở thành hệ thống phân loại trừu tượng trong đầu cho mọi loại nội dung.

Khi luôn có một điểm tựa như vậy trong đầu, không bị lạc lõng trước mọi nội dung. Đọc một nội dung bất kỳ sẽ biết xếp nó vào đâu, liên kết với thứ gì. Trong tự nhiên, toàn bộ mọi thứ đều liên quan đến nhau, không hề được phân chia rõ ràng như các ngành khoa học. Để chế tạo một tàu vũ trụ, người ta phải vận dụng ít nhất 50 chuyên ngành to nhỏ khác nhau, từ vật lý, hóa học, sinh học cho đến quản lý dự án, nguồn vốn, thiết kế trải nghiệm người dùng UI/UX, và cả triết học.

Đọc tuyến tính và phi tuyến tính tùy loại sách

Có ba cách đọc sách khác nhau tùy thuộc vào thể loại. Đối với hồi ký hoặc tiểu thuyết, mặc dù có thể bỏ qua một số trang, nhưng thường nên đọc từ đầu đến cuối vì tình tiết và các nhân vật xuất hiện theo dòng thời gian. Đây gọi là đọc tuyến tính. Đối với sách khảo cứu hoặc kỹ năng bàn về nhiều vấn đề khác nhau, nên đọc bất cứ phần nào muốn tìm hiểu trước trong mục lục. Giống như đọc truyện tranh Doraemon, nhảy từ phần này sang phần khác mà không ảnh hưởng nội dung tổng thể.

Đối với sách trình bày luận điểm, nên đọc phần mở đầu và kết luận của cả cuốn sách trước, rồi mới nhảy vào các phần bất kỳ ở giữa. Trong các phần đó, cũng đọc mở đầu và tóm tắt của nó trước khi đọc kỹ nội dung ở giữa. Đây gọi là đọc phi tuyến tính. Đọc phi tuyến tính có lịch sử lâu đời. Thời xưa, khi máy in chưa phổ biến, sách phải chép bằng tay nên rất đắt, chỉ những học giả và tu sĩ mới đọc. Họ tiếp cận được cuốn nào thì đọc cuốn đó, nhảy từ cuốn này qua cuốn khác, rồi chép lại những ý hay vào một cuộn giấy riêng.

Đọc phi tuyến tính giúp duy trì hứng thú vì luôn tiếp cận được ngay những thông tin quan tâm. Tưởng tượng phải bắt đầu từ trang 1 và lết qua 350 trang phía trước khiến mệt mỏi, trong khi chưa chắc đọc theo ý tác giả như vậy đã phù hợp với hệ thống sắp xếp thông tin của mình. Tìm điểm vào phù hợp giúp tránh đi cả hành trình dài. Những chỗ hổng xuất hiện khi đọc nhảy tạo ra suy nghĩ khác biệt, buộc não phải lấp vào chỗ trống đó, thậm chí liên kết được với những cuốn sách khác tốt hơn.

Phương pháp ghi nhớ và ghi chú thực tế

Thi thoảng ghi chú thẳng vào sách nhưng không phải để đọc lại mà để sau khi đọc xong dễ tóm tắt. Khi tóm tắt lại, không bao giờ dùng mục lục của sách vì đó là cách tư duy của tác giả, không phải của mình. Chỉ chọn vài nội dung ấn tượng trong sách, vẽ lại thành mô hình khác theo cách hiểu riêng. Tóm tắt sách thường không quá 500 chữ. Các chi tiết vụn chỉ cần nhớ nó có tồn tại là được, sau này dùng công cụ tra lại.

Ghi chú không chỉ có lược trích mà còn có chỉ trích, nghĩa là không chỉ ghi lại ý tưởng của tác giả mà còn có suy nghĩ cá nhân, hoài nghi, đồng tình hoặc phản biện. Việc đối thoại với tác giả như vậy khiến hàng trăm trang ghi chú đồng nhất với nhau mặc dù nói về những tác giả khác nhau. Càng về sau khi đã có nhiều trải nghiệm và hiểu biết, tóm tắt sẽ càng ít. Tác giả nào có góc nhìn ấn tượng, lộn cái bàn nhiều, game-changing thì mới phải tóm lại toàn bộ.

Viết tay vào sổ hoặc tờ giấy cho phép vừa viết vừa minh họa, khiến nội dung rất ngắn và dễ hiểu. Sau đó chụp lại và ném vào Google Photos, Apple Notes hoặc Obsidian. Thi thoảng minh họa đẹp và chi tiết nhưng rồi đều bị đốt hoặc cho vào máy hủy chẻ. Việc nhìn chúng biến mất dần cũng để lại dấu ấn, khiến nhớ lâu hơn. Công nghệ thật diệu kỳ nhưng đừng nhầm lẫn giữa việc chọn lấy cái nào phù hợp nhất và chọn lấy mọi thứ mới nhất chỉ vì công nghệ diệu kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Đọc bao nhiêu sách là đủ để phát triển tư duy?

Số lượng sách không quan trọng bằng cách tiếp nhận và xử lý thông tin. Một năm đọc 10 cuốn nhưng áp dụng đúng phương pháp sẽ hiệu quả hơn đọc 100 cuốn mà không có hệ thống.

Làm sao để nhớ nội dung sách lâu dài?

Đừng cố gắng nhớ tất cả. Hãy tập trung vào những nội dung liên quan đến hiểu biết hiện có, liên kết các thông tin thành mạng lưới, và ghi chú ngắn gọn theo cách hiểu riêng thay vì copy nguyên văn.

Có nên đọc từ đầu đến cuối mọi cuốn sách?

Không. Sách khảo cứu và kỹ năng nên đọc phi tuyến tính theo chủ đề quan tâm. Chỉ hồi ký, tiểu thuyết và sách lập luận chặt chẽ mới cần đọc tuyến tính từ đầu đến cuối.

Khám Phá

Phương pháp học tiếng Anh qua bài hát: Hiệu quả và thú vị

4 Phương pháp tự học tiếng Anh hiệu quả cho người bận rộn

Chiến lược Facebook Ads cho trung tâm giáo dục: Cách thu hút học viên mới hiệu quả